एपस्टाईनने बिटकॉइनचे नेमके काय केले?

नवीनतम प्रसिद्ध झालेल्या एपस्टाईन दस्तऐवजांमध्ये बिटकॉइन आणि अगदी व्यापक क्रिप्टोकरन्सी उद्योगाशी संबंधित महत्त्वपूर्ण माहिती आहे. आम्ही आमच्या मागील लेखात ‘कॉम्बिंग थ्रू द एपस्टाईन फाइल्स: डिस्कव्हरिंग हि मेट सतोशी नाकामोटो’ मध्ये एक व्यापक पुनरावलोकन दिले होते.

आज, आपण ‘बिटकॉइन हायजॅकिंग थिअरी’ वर चर्चा करू, ज्याने एपस्टाईन दस्तऐवजांमुळे पुन्हा लक्ष वेधले आहे.

‘बिटकॉइन हायजॅकिंग थिअरी’ रॉजर व्हेरच्या 2024 च्या पुस्तक, ‘हायजॅकिंग बिटकॉइन: द हिडन हिस्ट्री ऑफ बीटीसी’ पासून उगम पावते. ‘बिटकॉइन हायजॅकिंग थिअरी’ वर पद्धतशीरपणे विशद करण्यासाठी त्यांनी पुस्तक शीर्षक आणि पूर्ण लांबीची हस्तलिखित वापरण्याची ही पहिलीच वेळ आहे.

‘बिटकॉइन हायजॅकिंग थिअरी’ असे मानते की बिटकॉइन, मूळत: ‘पीअर-टू-पीअर इलेक्ट्रॉनिक कॅश’ प्रणाली म्हणून फियाट चलन वर्चस्वाचा प्रतिकार करण्यासाठी डिझाइन केलेले, सट्टा ‘डिजिटल सोन्या’मध्ये बदलले आहे. हे परिवर्तन केवळ बिटकॉइनला नेमलेल्या सातोशी नाकामोटोच्या मूळ मिशनपासून विचलित होत नाही तर अनेक कटकारस्थानांचा परिणाम आहे (अंतर्गत व्यावसायिक हितसंबंध, एपस्टाईनकडून मिळालेला बाह्य निधी आणि डॉलरचे वर्चस्व राखण्यासाठी अमेरिकन सरकारचे प्रयत्न). दुसऱ्या शब्दांत, ‘बिटकॉइनचा विकास नैसर्गिक किंवा सेंद्रिय नव्हता; हे एक चलन असावे जे जगभरातील लोक मुक्तपणे वापरण्यासाठी निवडू शकतील, परंतु शेवटी मूल्याचे भांडार म्हणून डिजिटल सोन्याच्या कथनाने वर्चस्व गाजवले.’

रॉजर व्हेर यांनी असा युक्तिवाद केला आहे की बिटकॉइन कोअर डेव्हलपरची निर्णयक्षमता स्वतंत्र नाही परंतु बाह्य निधीद्वारे प्रभावित आहे. 2014 आणि 2015 दरम्यान, बिटकॉइन फाउंडेशनच्या पतनामुळे बिटकॉइन कोअर डेव्हलपर स्थिर पगारांशिवाय राहिले. त्या वेळी, एमआयटी मीडिया लॅबमधील डिजिटल करन्सी इनिशिएटिव्ह (डीसीआय) ने अनेक बिटकॉइन कोर डेव्हलपरला नुकसान भरपाई देण्यास सुरुवात केली. परिणामी, तीन बिटकॉइन कोअर डेव्हलपर – गॅव्हिन अँड्रेसेन, व्लादिमीर व्हॅन डेर लान आणि कॉरी फील्ड्स यांनी MIT मीडिया लॅबमध्ये सामील होण्याचा निर्णय घेतला.

एपस्टाईन दस्तऐवजांमध्ये अलीकडील खुलाशांमुळे ही माहिती पुन्हा चर्चेचा विषय बनली आहे, परंतु 2019 च्या सुरुवातीस जेव्हा MIT ने एपस्टाईनकडून देणग्या मिळाल्याची कबुली दिली तेव्हा हे आधीच सार्वजनिक ज्ञान होते. Bitcoin च्या विकासावर बाह्य निधीचा प्रभाव पडल्याचा पुरावा म्हणून रॉजर व्हेर यांनी त्यांच्या पुस्तकात याचा उल्लेख केला आहे, जरी MIT द्वारे निधी पुरवलेल्या विकासकांना हे माहीत नव्हते की देणगी एपस्टाईनकडून आली आहे.

त्याने असेही नमूद केले की ब्लॉकस्ट्रीम, ज्याचे नेतृत्व दुसरे बिटकॉइन कोअर डेव्हलपर ॲडम बॅक यांनी केले, त्याला a16z सारख्या कंपन्यांकडून उद्यम भांडवल निधी प्राप्त झाला. मेननेटच्या गर्दीचा कंपनीच्या व्यवसाय मॉडेलला फायदा झाला आणि व्यावसायिक हितसंबंधांनी पुढे बिटकॉइनचे ‘हायजॅकिंग’, साइडचेन्स आणि बिटकॉइन लेयर 2 सोल्यूशन्सच्या आसपासच्या कथा सादर करण्यास व्हेरच्या शब्दात योगदान दिले.

‘ब्लॉक साइज वॉर’ दरम्यान, बिटकॉइन कोर डेव्हलपर्सनी लहान ब्लॉक्सचा आग्रह धरला, विविध स्केलिंग प्रस्ताव नाकारले. ‘बाजारातील स्पर्धेची नैसर्गिक स्थिती’ लक्षात घेऊन त्यांनी पूर्ण ब्लॉक्स, उच्च शुल्क आणि व्यवहारांची गर्दी यांना जाहीरपणे पाठिंबा दिला आणि पाठपुरावा केला. त्यांचा असा विश्वास होता की ते दीर्घकालीन नेटवर्क सुरक्षा राखण्यासाठी खाण कामगारांना प्रोत्साहन म्हणून ब्लॉक रिवॉर्ड्सची जागा घेऊ शकते.

तथापि, रॉजर व्हेरचा असा विश्वास आहे की यामुळे शेवटी बिटकॉइन व्यवहार मंद, महाग आणि अविश्वसनीय बनले, ज्यामुळे जागतिक चलन आणि दैनंदिन पेमेंट साधन म्हणून बिटकॉइनचा व्यापक स्वीकार करण्यात अडथळा निर्माण झाला. बिटकॉइन खऱ्या अर्थाने सामान्य लोकांच्या दैनंदिन जीवनात प्रवेश करेल – कॉफी खरेदी करण्यासाठी, कपडे खरेदी करण्यासाठी, क्रीडा स्पर्धांमध्ये सहभागी होण्यासाठी…

जर ब्लॉक्स नेहमी भरलेले असतील, तर स्टारबक्स दररोज मुद्दाम कॉफी विकत असल्यासारखे ते मूर्खपणाचे असेल. ब्लॉक स्पेस हे ग्राहक उत्पादन आहे आणि खाण कामगारांनी बिटकॉइनच्या वास्तविक वापराच्या मागण्या पूर्ण केल्या पाहिजेत.

त्यांनी असेही निदर्शनास आणले की लहान ब्लॉक आकार मर्यादेमुळे, बिटकॉइनला कस्टोडियल वॉलेट किंवा लाइटनिंग नेटवर्क सारख्या उपायांकडे वळावे लागले. इलेक्ट्रॉनिक रोख रकमेऐवजी बिटकॉइन हा सेटलमेंट लेयर बनला. शिवाय, बिटकॉइनसाठी कस्टोडिअल वॉलेट्स किंवा साइडचेन्स/लेयर 2 सोल्यूशन्स असो, तरीही ते वापरकर्त्यांना केंद्रीकृत सेवांवर अवलंबून राहण्यास भाग पाडतात.

मोठ्या ब्लॉक्सचे समर्थक ‘ब्लॉक साइज वॉर’ हरले. रॉजर व्हेर बीसीएचमध्ये स्थलांतरित झाले, जे नंतर बीएसव्ही आणि एक्सईसीमध्ये विभागले गेले. तथापि, लहान ब्लॉक्सचे समर्थक खरोखरच ‘जिंकले’? त्या वेळी, त्यांचा असा विश्वास होता की मोठ्या ब्लॉक्समुळे संपूर्ण बिटकॉइन नोड चालवण्याची किंमत गगनाला भिडते, ज्यामुळे ते सामान्य लोकांना परवडणारे नाही, ज्यामुळे Bitcoin चे प्रमाणीकरण अधिकार सरकार, खाण तलाव, मोठ्या कंपन्या आणि डेटा केंद्रांद्वारे नियंत्रित केले जातात.

परंतु वर्षांनंतर, बिटकॉइनवर सरकारचा प्रभाव वाढतच आहे. त्यावेळचा विचार केलेला मार्ग – पेमेंट हळूहळू घेताना विकेंद्रीकरणाला प्राधान्य देणे – आदर्शपणे विकसित झालेले नाही. व्हॉल्व्ह, स्ट्राइप, डेल आणि एक्सपेडिया सारख्या कंपन्यांनी एकदा थेट बिटकॉइन पेमेंटला (फिएट चलन सेटलमेंटमध्ये रूपांतरित न करता) समर्थन केले, परंतु व्यवहाराचा दीर्घ कालावधी, उच्च शुल्क किंवा कमी वापरकर्ता स्वीकारणे यामुळे ते थांबले.

आजकाल, जागतिक चलन म्हणून बिटकॉइनच्या संभाव्यतेबद्दल काही लोक बोलतात; डिजिटल सोन्याची कथा मुख्य प्रवाहात आली आहे.

NSA च्या 1996 च्या पेपर ‘हाऊ टू मेक अ मिंट: द क्रिप्टोग्राफी ऑफ एनोनिमस इलेक्ट्रॉनिक कॅश’ चा पुरावा म्हणून उद्धृत करून, यूएस सरकारच्या हस्तक्षेपाचा उल्लेख करण्यासाठी, यूएस गुप्तचर संस्थांना बिटकॉइनच्या निर्मितीपूर्वीही अशाच तंत्रज्ञानामध्ये रस होता हे निदर्शनास आणून दिले. हा पेपर Bitcoin प्रमाणेच एका अनामित डिजिटल चलन प्रणालीचे वर्णन करतो, आणि त्याचा असा विश्वास आहे की हे सूचित करते की यूएस सरकार बिटकॉइनच्या विकासावर त्याच्या सुरुवातीच्या टप्प्यापासून देखरेख किंवा प्रभाव पाडण्याचा प्रयत्न करत असेल जेणेकरून ते राष्ट्रीय चलन प्रणालीला खरोखर धोक्यात येऊ नये.

2024 च्या मुलाखतीत त्यांनी पुढे सांगितले:

2011 च्या सुरुवातीला, आम्हाला आधीच माहित होते की CIA ला Bitcoin मध्ये स्वारस्य आहे कारण त्यांनी Bitcoin शी संबंधित माहितीची चौकशी करण्यासाठी Bitcoin विकासकांशी संपर्क साधला होता. बहुतेक लोकांनी त्यावेळी बिटकॉइनबद्दल ऐकले नव्हते, तरीही CIA आधीच त्याचा अभ्यास करत होती.

तथापि, 2012 च्या आसपास, ‘जॉन डिलन’ असल्याचा दावा करणाऱ्या व्यक्तीने, कथितरित्या एका गुप्तचर संस्थेचा सदस्य, कथितरित्या $10,000 पेक्षा जास्त खर्च केला—एक महत्त्वाची रक्कम—Bitcoin ब्लॉक्स लहान ठेवल्याने नेटवर्क अधिक विकेंद्रित होईल असा विश्वास निर्माण करून लोकांची दिशाभूल करण्याचा प्रयत्न करणारी प्रचारात्मक सामग्री तयार करण्यासाठी. हा दावा पूर्णपणे तथ्यांच्या विरुद्ध होता आणि बिटकॉइनचा निर्माता, सातोशी नाकामोटो यांच्या मूळ डिझाइन हेतूंच्या विरोधात गेला. बिटकॉइनचे प्रारंभिक डिझाइन तत्त्वज्ञान आणि वापराचे स्वरूप असे नव्हते. सुरुवातीला, या प्रचारात्मक दाव्यांवर कोणीही विश्वास ठेवला नाही.

नंतर, बिटकॉइन समुदायाने सेन्सॉरशिपची प्रचंड लाट अनुभवली. निनावी व्यक्तींनी रात्रभर सर्व प्रमुख Bitcoin चर्चा प्लॅटफॉर्मवर ताबा मिळवला आणि Bitcoin चा चलन म्हणून वापर करण्याच्या कोणत्याही समर्थनावर बंदी घालण्यात आली. पेमेंटच्या उद्देशाने बिटकॉइनचा प्रचार करण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या कोणालाही त्यांनी सेन्सॉर केले. सुरुवातीला, लोक या युक्त्यांद्वारे पाहू शकत होते, परंतु जसे नवीन वापरकर्ते सामील झाले, ते सेन्सॉर केलेल्या विचारसरणींशी जोडले गेले.

क्रिप्टोकरन्सी उद्योगातील प्रारंभिक प्रभावशाली प्रचारक आणि बिल्डर रॉजर व्हेर यांनी 2011 च्या सुरुवातीला बिटकॉइनमध्ये गुंतवणूक करण्यास सुरुवात केली. ते Bitcoin.com चे संस्थापक, Ripple आणि Blockchain.com चे सह-संस्थापक आणि क्रॅकेनमधील बीज गुंतवणूकदार आहेत. त्याच्या सुरुवातीच्या काळात, त्याने सक्रियपणे बिटकॉइन आणि संबंधित क्रिप्टोकरन्सी उपक्रमांना प्रोत्साहन दिले. Bitcoin मध्ये गुंतवणूक करण्याआधीच लक्षाधीश होऊन, त्याने आणखी Bitcoin खरेदी करण्यासाठी आपली लॅम्बोर्गिनी विकली. परिणामी, त्याला ‘बिटकॉइन जीझस’ हे टोपणनाव मिळाले.

तथापि, ‘ब्लॉक साइज वॉर’ पासून, त्याने बिटकॉइन कॅश (BCH) चे समर्थन करताना, लहान-ब्लॉक समर्थक, बिटकॉइन कोर डेव्हलपर आणि ब्लॉकस्ट्रीमवर सातत्याने टीका केली आहे. परिणामी, बिटकॉइन समुदायामध्ये त्याच्याबद्दलची मते जवळजवळ सर्वत्र उपहासात्मक आहेत, यासारख्या टिप्पण्यांसह, ‘रॉजर अजूनही 2017 युद्ध हरण्यासाठी बहाणा करत आहे; BCH हे बिटकॉइनचे खरे अपहरण आहे.’

2024 पर्यंत, जेव्हा त्याने नवीन पुस्तक प्रकाशित केले, तेव्हा त्याने प्रथम विविध घटक एकत्रित केले—जसे की ब्लॉक साइज वॉर, एपस्टाईनने बिटकॉइन कोअर डेव्हलपर्सना दिलेला निधी, NSA पेपर्स आणि मोठ्या-ब्लॉक वकिलीची संभाव्य यूएस सरकार सेन्सॉरशिप—एक व्यापक ‘बिटकॉइन हायजॅकिंग थिअरी’ मध्ये.

पुस्तकाच्या प्रकाशनानंतर सुमारे तीन आठवड्यांनंतर, त्याला स्पेनमध्ये कर फसवणुकीच्या आरोपाखाली अटक करण्यात आली, त्यानंतर युनायटेड स्टेट्सने प्रत्यार्पणाची विनंती केली. यूएस डिपार्टमेंट ऑफ जस्टिसने त्याच्यावर 2017 मध्ये अंदाजे $240 दशलक्ष किमतीच्या बिटकॉइनच्या विक्रीचा अहवाल देण्यात अयशस्वी झाल्याचा आरोप लावला (परिणामी IRS ला किमान $48 दशलक्ष तोटा झाला), त्याने 2014 मध्ये त्याचे यूएस नागरिकत्व सोडले तेव्हा त्याच्या बिटकॉइन मालमत्तेचे मूल्य कमी नोंदवले आणि खोटे अहवाल, कर चुकवणे, मेल, कर चुकवेगिरी आणि आठ आरोपांचा समावेश आहे. जास्तीत जास्त 109 वर्षांची शिक्षा.

त्यानंतरच्या मुलाखतींमध्ये, रॉजर व्हेर यांनी दावा केला की ‘बिटकॉइनच्या अपहरणाचे सत्य’ आणि त्यात यूएस सरकारची भूमिका उघड करण्यासाठी त्यांना लक्ष्य करण्यात आले होते. तथापि, प्रत्यक्षात, पुस्तकाच्या प्रकाशनाच्या काही महिन्यांपूर्वी त्याच्यावर आरोप दाखल करण्यात आले होते, परंतु ते केवळ सार्वजनिक केले गेले आणि प्रकाशनानंतर लागू केले गेले.

ऑक्टोबर 2025 मध्ये, त्याने यूएस डिपार्टमेंट ऑफ जस्टिससोबत एक स्थगित फिर्यादी करार गाठला, ज्यामध्ये अंदाजे $49.9 दशलक्ष (कर, दंड आणि व्याज) भरले, ज्यानंतर केस डिसमिस करण्यात आली.

सारांश, तो पदावर असताना (मोठ्या ब्लॉक्स आणि बीसीएचला समर्थन देत), ‘डॉलरचे वर्चस्व राखण्यासाठी यूएस सरकारच्या बिटकॉइनचे चलनातून सट्टेबाज मालमत्तेपर्यंत जाणूनबुजून अधोगती केल्याचा पर्दाफाश केल्यामुळे’ त्याला अटक झाल्याचा कोणताही थेट पुरावा नाही. असे असले तरी, बिटकॉइन समुदायाकडून गैरसमज किंवा हल्ले होऊनही तो आपल्या मतांचा पुरस्कार करत राहिला आणि बिटकॉइनच्या सुरुवातीच्या विकासात त्याचे योगदान पुसले जाऊ शकत नाही. अधिक महत्त्वाचे म्हणजे, ‘बिटकॉइन त्याच्या मूळ स्थितीपासून विचलित झाले, त्यामुळे त्याचे स्वतःचे मूल्य कमी झाले’ या त्याच्या युक्तिवादाला महत्त्वपूर्ण मान्यता मिळाली.

PayPal सह-संस्थापक पीटर थील यांनी गेल्या वर्षी एका मुलाखतीत स्पष्टपणे सांगितले की बिटकॉइन विकेंद्रीकरण आणि प्रणालीला प्रतिकार करण्याच्या मूळ हेतूपासून दूर गेले आहे. जुन्या व्यवस्थेच्या विरोधात हे आता क्रांतिकारी साधन राहिलेले नाही तर स्थापनेचा भाग बनून त्याचा ‘सहयोग’ केला गेला आहे. पीटर थिएल यांनी निदर्शनास आणून दिले की एफबीआय एजंट्सनी त्यांना एकदा सांगितले की ते गुन्हेगारांना डॉलरपेक्षा बिटकॉइन वापरण्यास प्राधान्य देतात, हे दर्शविते की बिटकॉइनने त्याची कल्पना केलेली अनामिकता आणि सेन्सॉरशिप प्रतिकार साध्य केला नाही परंतु त्याऐवजी ते अधिक सहजपणे शोधण्यायोग्य साधन बनले. Bitcoin ETF ने बाजारपेठेत वाढीव वाढीची ओळख करून दिली असली तरी, ते क्रिप्टोकरन्सीकडे झुकणारे पारंपारिक वित्त सूचित करत नाही; याउलट, बिटकॉइनला पारंपारिक वित्ताने ‘सहभागी’ केले. फियाट चलनांमध्ये व्यत्यय आणणारे एक विनामूल्य तंत्रज्ञान शेवटी फक्त दुसरे मुख्य प्रवाहातील आर्थिक उत्पादन बनले.

एपस्टाईन फाईल्समधील ताज्या महत्त्वपूर्ण खुलाशांमुळे संज्ञानात्मक आणि बौद्धिक धक्का बसला आहे. ही माहिती पूर्वी अगम्य आणि अकल्पनीय होती, म्हणून जेव्हा ती शेवटी उघड झाली, तेव्हा ज्यांना धक्का बसला आणि स्तब्ध झालेल्या त्यांनी त्यांच्या कल्पनेची व्याप्ती वाढवून ‘रिबाउंड’ प्रभावाने प्रतिक्रिया दिली.

“बिटकॉइन अपहृत झाले” या रॉजर व्हेरच्या युक्तिवादाकडे पुन्हा लक्ष वेधले गेले आहे आणि आता ते पूर्वनिर्धारित मानले जाते. @miyaspokeofthis ने निकोलाई मुशेगियन (MakerDAO चे सह-संस्थापक आणि WETH चे लीड डेव्हलपर) यांच्या मृत्यूला एपस्टाईन, ब्रॉक पियर्स (टिथरचे सह-संस्थापक) आणि “बिटकॉइन हायजॅकिंग थिअरी” यांच्याशी जोडले आहे, आणि हे सर्व एका विस्तृत लेखात विणले आहे.

मी या सर्व गोष्टींना “षड्यंत्र सिद्धांत” म्हणून लेबल करण्यास संकोच करतो कारण जेव्हा वाईटाची झलक अचानक प्रकाशात येते तेव्हा कोणीही स्वतःला हे पटवून देऊ शकत नाही की “मानवी स्वभाव मूळतः चांगला आहे आणि मी अधिक शंका बाळगू नये.”