मानवजातीला त्यांच्या निर्माणकर्त्यावर आणि त्यांच्या जबाबदाऱ्यांवर चिंतन करण्याची संधी रमजान देतो. हा महिना तीन भागांत विभागला गेला आहेः पहिले दहा दिवस दयेचे, दुसरे क्षमेचे आणि तिसरे दहा दिवस नरकातून मुक्तीचे. या विभागाचा उद्देश लोकांना हे लक्षात आणून देणे आहे की संपूर्ण महिना अल्लाहच्या दयेचा आणि क्षमेचा काळ आहे, ज्या दरम्यान ते त्यांच्या चुका सुधारू शकतात. सुरा हुद ११:३ नुसार, ‘रमजानमध्ये तुमच्या प्रभूकडून क्षमा मागा आणि पश्चात्तापाने त्याच्याकडे वळा.’ उपवासाने जबाबदारीची जाणीव उपासनेला अरबी भाषेत ‘सौम’ असे म्हणतात. उपवास म्हणजे सूर्योदयापासून सूर्यास्तापर्यंत अन्न, पेय आणि इतर निषिद्ध कृतींपासून दूर राहणे. हा इस्लामच्या मूलभूत स्तंभांपैकी एक आहे आणि दुसऱ्या हिजरीमध्ये तो अनिवार्य केला होता. पवित्र कुराणात, अल्लाह सर्वशक्तिमान म्हणतोः ‘हे श्रद्धावंतांनो ! तुमच्यावर उपवास अनिवार्य आहे, जसे तुमच्या आधीच्या लोकांवर अनिवार्य केला होता, जेणेकरून तुम्ही धार्मिक व्हावे.’ (सूरह अल-बकराः १८३) या श्लोकात उपवासाचा उद्देश स्पष्ट आहे: तक्वा, अल्लाहचे भय, जबाबदारीची भावना. जेव्हा एखादी व्यक्ती एकटी असतानाही खाणे-पिणे टाळते तेव्हा तिच्यात जबाबदारीची भावना जागृत होते. इफ्तार समानता आणि समावेशाचा संदेश देते इफ्तार आयोजित करणे, गरजूंना मदत करणे हे रमजानचे प्रमुख वैशिष्ट्य आहे. लोक धर्म आणि समुदायातील फरकांच्या पलीकडे जाऊन इफ्तार करतात. सूरह अल-बकरा (२:१७७) नुसार, ‘धार्मिकता म्हणजे तुमचे तोंड पूर्वेकडे किंवा पश्चिमेकडे वळवणे नाही, तर तुमची संसाधने आणि संपत्ती नातेवाईक, अनाथ, प्रवाशांसाठी खर्च करणे आहे. उपवास करणाऱ्याला संयम बाळगण्याची सूचना रमजान संयम, सहनशीलता शिकवतो. जर कुणी भांडण केले तर उपवास करणाऱ्याला संयम बाळगण्याची सूचना आहे. याचा उद्देश लोकांना राग आणि द्वेषाऐवजी शांती आणि चांगुलपणासाठी प्रोत्साहित करणे आहे. सहिह बुखारी (१९०३) नुसार, ‘जो खोटे बोलणे आणि वाईट कृत्ये सोडत नाही, अल्लाह त्याला भुकेला आणि तहानलेला ठेवेल.’ जकात म्हणजे श्रीमंतांच्या संपत्तीत गरिबांचा वाटा रमजानमध्ये लोक जकात, सदका, दानधर्म करतात. आर्थिकदृष्ट्या सक्षम लोकांवर जकात अनिवार्य आहे. उत्पन्न बचत, वर्षभरानंतर सोने, चांदीवर २.५% दराने जकात दिली जाते. ती गरजूंना मदत करण्याचे साधन असते. सामाजिक न्यायासाठी अल्लाहच्या नावाने हा कर भरावा लागतो. सहिह बुखारी १३९५ नुसार, ‘अल्लाहने श्रीमंतांच्या संपत्तीत गरिबांसाठी वाटा राखून ठेवला आहे.’
